عبد الغفار بن علي محمد ( نجم الدوله )
83
سفرنامه دوم نجم الدوله به خوزستان ( فارسى )
جهاز بلاس باشد ، خود نظام السّلطنه را با پنج نفر نوكر و سعد الملك را نيز وقت ضرورت حركت ، با پنج نفر مجّانا حمل كنند . امروز چهارشنبه مولى نصر اللّه و شيخ على ، پسر شيخ سهراب ، و چهار پسران آقا سيّد على آمدند به ديدن حقير و عصر چهارشنبه اسباب و بنه حمل شد به جهاز و شب پنجشنبه را در جهاز به سر برديم . شب در جهاز چنين مذكور شد كه دولت انگليس بدون اذن و اجازه از دولت تا حال سه مرتبه كشتى خود را از شاخهء بهمنشير گذرانيده و از وقتى كه بناى اجازهء دخول آنها شده در كارن تلگرام زدن از بصره را به سمت فاو « 1 » و بوشهر و بمبئى من باب احتياط موقوف كردهاند كه مبادا مطالب مهمّهء پوليتيكيّه آنها به خارج نشر كند . بلكه مطلب را با كشتى پست مىبرند تا فاو و از آنجا تلگراف مىكنند . ديگر معلوم شده كشتى بلاس لنج كه روزى يكصد و بيست تومان اقلا مخارج دارد ، دولت انگليس خواسته او را در روى كارن حركت دهد . خانهء لنج عذر خواسته كه دخل و خرج وفق نمىدهد . دولت قدر خسارت او را تقبّل فرموده تا وقتى كه سراسر شود . « 2 » كشتى بلاس لنج در وقت سبكى و عدم حمل سه فوت آب لازم دارد كه 14 گره باشد و در وقت بارگيرى 25 گره و قيمت خريد آن بيست و پنج هزار ليرهء انگليسى است . ملك رامهرمز را جناب نظام السّلطنه در ظرف بيست سال اجاره داده است به حاجى امامقلى خان ايلخانى به شرط آنكه آباد كند و ماليات حويزه به غير از خفاجيّه 49 و بسيتين « 3 » حالا شش هزار تومان و كسرى است . شب پنجشنبه 27 [ جمادى الاخرى ] چنانچه ذكر شد ، رفتيم در جهاز بلاس لنج منزل نموديم و يك ساعت قبل از دستهء صبح « 4 » به راه افتاد . مدّت يازده ساعت حركت نموده وارد فيليّه شديم . مسافت 27 فرسخ است ، معادل 12 ميل انگليسى و هر ميل 1670 يا رد « 5 » معادل 1530 ذرع از راه آب است . ولى از راه خشكى 22 فرسخ است . هنگام ورود به فيليّه - عصر پنجشنبه 27 جمادى الاخرى - هيچ خبرى نبود . مزعل خان سوار جهاز شده ، رفته بود به گردش . گويا كه احدى خبر نداشت . منتظر ورود روز جمعه بودند و بعد از ورود ، شيخ خزعل خان ، برادر كوچكش ، حاضر بود ، برد در ارسى آينه وارد ساخت . جناب نظام السّلطنه تشريف بردند بر تخت بالا نشستند . حقير و همراهان ادب كرده بر زمين نشستيم . فورا شالى
--> ( 1 ) . در نسخهء خطى : فو 50 ( 2 ) . دخل و خرج برابر شود . ( 3 ) . در نسخهء خطّى : بسيطين ( 4 ) . 12 نيمهشب ( 5 ) . در نسخهء خطّى : يرد . هر يا رد ( Yard ) معادل 9144 / 0 متر و يا سه فوت است ( فرهنگ معين )